Ndotja dhe demtimi i mjedisit urban

Rritja e theksuar e games dhe e sasise se artikujve te konsumit te perditshem e te mallrave ushqimore te importuara ka bere qe te rritet ne menyre te theksuar edhe sasia e plehrave nga keto produkte, vecanerisht nga ambalazhet prej qelqi, lendesh plastike, kartoni e metali. Nga ana tjeter, mungon nje sistem adekuat per grumbullimin e transportin e plehrave, duke nisur me mungesat ne kontejnerat e plehrave, me demtimet ose zhdukjen e tyre e te pikave prej betoni e deri te moslargimi i plehrave nga mjediset midis blloqeve te banimit, duke perfshire ketu edhe mbeturinat e ndertimeve tashme te shumefishuara. Gjithashtu ne vend ende nuk eshte perpunuar nje politike e strategji per plehrat urbane, duke perfshire ketu teknologjite bashkekohore per trajtimin e riqarkullimin e tyre. Te gjitha keto mangesi kane krijuar situata te jashtezakonshme ne qytetet e qendrat urbane, e vecanerisht ne kryeqytet, situata te cilat vene perpara pergjegjesise dikasteret perkatese dhe organet e pushtetit lokal. Keto, ndonese jane deklaruar e angazhuar disa here per zgjidhjen e problemit, jane ende shume larg zoterimit te gjendjes.

Asnje qytet ne Shqiperi nuk e ka te zgjidhur plotesisht grumbullimin, transportimin dhe depozitimin e mbeturinave urbane. E njejta tabllo eshte edhe per ujerat e zeza te cilave ju shtohen edhe strehimet nen banesa te groposura, te cilat ne shumicen e rasteve jane mbushur me ujra te ndenjur, mbeturina te ndryshme etj.

Demtimet dhe carjet ne rrjetin e ujit te pijshem, furnizimi me nderprerje, rrjedhjet e ujerave te zeza krijojne nje rrezik te vazhduar te infektimit te ujit te pishem nga ujerat e zeza per nje pjese te qyteteve.

Ndertimet e reja vecanerisht ne periferite e qyteteve nuk po shoqerohen me rrjetin e kanalizimeve te ujerave te zeza, dukuri qe do te keqesoje me teper situaten mjedisore ne zonat urbane po qe se nuk akordohen urgjentisht fonde per ndertimin e rrjeteve te kanalizimeve.

Aktualisht shumica e venddepozitimit te mbeturinave urbane jane terrene te papershtatshme per kete qellim, madje edhe prane shtreterve te lumenjve duke ndotur ne menyre konstante ujerat e tyre dhe duke rrezikuar seriozisht cilesine e ujerave nentokesore te cilat ne shumicen e rasteve jane burime te ujit te pijshem.

Per t'u paraprire investimeve ne kete sektor gjate vitit 1995 me mbeshtetjen financiare te programit PHARE do te kryhet studimi mbi administrimin e mbeturinave urbane dhe industriale dhe mbi bazen e kritereve teknike bashkekohore do te percaktohen sheshet e pershtatshme per depozitimin dhe perpunimin e ketyre lloj mbeturinave ne tetë qytete kryesore.

Demtime te ndjeshme u jane shkaktuar parqeve e lulishteve brenda e prane qyteteve per shkak te ndertimeve te shumta ne vecanti te bareve e kioskave, ne kundershtim flagrant me kriteret urbanistike e te ruajtjes se mjedisit e peisazhit natyror.

Ne menyre te vecante kritike eshte gjendja e krijuar ne disa qytete kryesore ku po realizohen ndertime relativisht te medha brenda siperfaqeve te gjelbra duke demtuar dhe pakesuar me tej ato.

Fenomen i ndertimerve te jashteligjshme eshte i pranishem edhe ne mjafte rajone te tjera te vendit sidomos ne zonen bregdetare dhe me teper ne zonat ekologjikisht te mbrojtura ose me vlera te vecanta per zhvillimin e turizmit si Karavastaja, Golemi, Ksamili etj.

Mungesa e plote e impianteve te trajtimit te ujerave te zeza komunale ne qytetet tona, si per shembull, Tirane, Durres, Vlore, Pogradec etj. ka nxjerre probleme te mprehta te ndotjes se mjedisit e te rrezikimit te shendetit te popullsise, te cilat duhen trajtuar me perparesi, vecanerisht ne zonat perspektive per zhvillimin e turizmit. Nje fillim i mire per zgjidhjen e kesaj gjendjeje perben perfshirja, ne kuadrin e Programit PHARE, e hartimit te dy projekteve per impiantet e trajtimit te ujerave te zeza te Qyteteve Vlore dhe Pogradec si dhe disa ndermarrje ne bashkepunim me Banken Boterore apo organizata te tjera per te permiresuar rrjetin e kanalizimeve te ujerave te zeza

Ndikimet nga sektori prodhues industrial

Ne sektoret prodhues industriale gjate periudhes 1993-1994 ndermarrjet qe shkaktojne ndotje te mjedisit kane punuar vetem pjeserisht dhe ne pergjithesi, nen kapacitetin e tyre te projektuar. Pavaresisht nga kjo, ndotja e shkaktuar nga ndermarrjet ne pune ka qene ne te njejtat nivele si edhe me pare, duke qene se nuk jane marre masa teknike per permiresimin e teknologjise se prodhimit, e cila eshte mjaft e prapambetur. Gjithashtu nuk u morren masa, per rivenien ne pune te impianteve te pakta ekzistuese.

Nder ndotesit kryesore ne kuadrin e ketij sistemi prodhues eshte industria e nxjerrjes dhe e perpunimit te naftes e te gazit. Teknologjia e vjeteruar qe zbatohet edhe sot per nxjerrjen e perpunimin e naftes, kujdesi i paket per shfrytezimin me efektivitet te pajisjeve qe menjanojne ndotjen e ujit dhe te tokes si edhe moszbatimi i kerkesave per mbrojtjen e mjedisit ne kerkimin dhe nxjerrjen e naftes, jane faktoret kryesore te ndotjes se mjedisit nga ky sektor.

Kombinati i Perpunimit te Thelle te Naftes ne Ballsh perben aktualisht nje nga objektet me te medha ndotese, qe shkarkon sasi te medha ujerash te ndotura, te cilat perfundojne ne lumin e Gjanices pa kurrefare perpunimi, si edhe gaze te demshme ne atmosfere (H2S e SO2), ndikimi negativ i te cilave ndihet ne zonen dhe qytetin e Ballshit.

Ne sektorin e minierave e te metalurgjise ndotje te ujit dhe te tokes kane shkaktuar fabrikat e pasurimit te mineraleve te kromit e te bakrit, si edhe minierat perkatese kurse ndotje te konsiderueshme te ajrit me SO2 shkaktojne fabrikat e shkrirjes se bakrit ne Kukes, Rubik e Lac, ku teknologjia e shkrirjes ka mbetur shume prapa nivelit bashkekohor. Per me teper ne uzinen e Lacit te projektuar ne kombinim me fabriken Nr.2 te acidit sulfurik, gazi SO2 me perqendrim me te larte se ne uzinat e tjera te shkrirjes shkarkohet drejtperdrejt ne atmosfere, duke qene se fabrika perkatese e acidit sulfurik prej disa vitesh nuk funksionon, me pamundesi teknike-financiare per t'u rivene ne pune.

Ndotja e mjedisit nga ana e industrise kimike gjate 1993 e vecanerisht gjate 1994, ka qene me e paket per shkak se nje pjese e mire e ndermarrjeve kimike nuk ka patur veprimtari prodhuese, ose ka punuar ne periudha te shkurtra e me prodhimtari te ulet. Keshtu, Uzina e Sodes ne Vlore qe ka qene ndotes i madh i mjedisit natyror, nuk ka punuar dhe eshte klasifikuar nga ana e Agjensise se Ristrukturimit te Ndermarrjeve si objekt qe nga pikepamja teknike e financiare nuk i permbush kerkesat e sistemit te ekonomise se tregut.

Pavaresisht nga shkalla e ulet e prodhimit, Uzina e acidit sulfurik dhe e superfosfatit ne Lac shkakton ndotje te ujerave (H2SO4, H2SiF6, etj.) dhe te ajrit (SO2, gaze te fluorit), kurse ne Uzinen e plehrave azotike ne Fier problem shqetesues jane shkarkimi i gazeve NOx dhe NH3 ne atmosfere, si edhe i ujerave amoniakore.

Ndotje te ajrit me bloze, SO2, tymra e hira shkaktojne edhe TEC-et.

Probleme te ndotjes se mjedisit ne sektoret e industrise se lehte ka ne fabrikat e lekureve dhe te tekstilit te cilat shkarkojne ujera te ndotura pa iu nenshtruar asnje procesi pastrimi, duke shkaktuar keshtu ndotje te ujerave siperfaqesore me komponime squfuri (sulfure), kromi, me lende organike etj.

Ndotja nga fabrikat e letres, te cilat me pare kane qene burime te medha te ndotjes se ujerave natyrore, tani praktikisht eshte menjanuar, duke qene se gjate vitit 1993 e ne vazhdim fabrikat e letres kane punuar shume pak dhe kryesisht me leter te riqarkulluar. Prodhimi i letres me material te riqarkulluar eshte nje zgjidhje qe nuk krijon probleme te ndotjes se mjedisit ne stadin e prodhimit; nga ana tjeter ai duhet nxitur si nje menyre qe menjanon ndotjen urbane nga mbeturinat e ambalazheve prej letre e kartoni.

Ndotje te mjedisit me lende te ngurta kane shkaktuar edhe fabrikat e perpunimit te lendeve plastike ne uzinat e Lushnjes dhe te Durresit. Nje burim i fuqishem i ndotjes me plumb eshte reparti metalurgjik i uzines se prodhimit te baterive ne Berat ku situata e krijuar kerkon nderhyrje te domosdoshme per te ulur nivelin e ndotjes.
Sektori i transportit, ne krahasim me periudhen e meparshme, shkakton nje ndotje me te madhe te ajrit me pluhur dhe me tymra e gazra te shkarkimeveve, duke perfshire ketu ndotjen nga komponimet e plumbit. Shkak per kete eshte rritja e madhe e numurit te mjeteve te transportit qe ne fund te vitit 1994 arriti ne me se141,500 (automjete shteterore e private te te gjitha llojeve duke perfshire dhe traktoret rrugore e motorcikletat) si edhe gjendja e dobet teknike e tyre dhe kontrolli i paket i ushtruar ndaj automjeteve. Me e renduar eshte gjendja ne qytete, ku krahas papastertive te medha neper rruge, parkimi i autoveturave e sidomos i kamioneve te te gjitha madhesive ne mjediset e gjelbra e te shlodhjes ne blloqet e banimit, i ka shnderruar keto ne sheshe parkimi dhe servisi, te improvizuara ose te organizuara, ka krijuar probleme te reja per cilesine e jetes urbane qe lidhen si me ndotjen e ajrit e te tokes,ashtu edhe me zhurmat qe jane shqetesuese ne cdo kohe te dites e te nates. Hyrja gjate kater viteve te fundit e automjeteve, shumica e te cileve te amortizuar, jo vetem qe ka rritur nivelin e ndotjes kimike ne qytetet kryesore por ka demtuar mjedisin e vecanerisht peisazhin per shkak te abandonimit pa kriter te tyre dhe krijimit kudo te varrezave te makinave jashte perdorimit.

Mbi gjendjen mjedisore të ujërave sipërfaqësore në Shqipëri

Cilësia e ujërave natyrorë shqiptarë dhe ndikimi i njeriut është diskutuar prej nesh në një publikim përmbledhës (Çullaj et al., 2005). Vlerësimi i cilësisë së ujërave në Shqipëri ka qënë përgjithësisht i çregullt, shpesh i kufizuar në parametra fiziko-kimikë të thjeshtë, si mineralizimi, temperatura, pH, përcjellshmëria etj. Vlerësimi i ushqyesve (azotit dhe fosforit) dhe i ndotësve industrialë, bujqësorë ose urbanë është kryer jo rregullisht. Tjetër mangësi është mundësia e kufizuar e shkëmbimit të informacionit, sidomos në vitet e fundit, dhe shkalla e ulët e besueshmërisë së të dhënave.

Nisur nga sasia dhe cilësia e shkarkimeve ndotëse, në gjendjen mjedisore në Shqipëri mund të veçohen dy periudha të ndryshme.

Para vitit 1991, ndotja ishte kryesisht industriale dhe bujqësore. Burimi kryesor i ndotjes vinte kryesisht nga përdorimi i teknologjive të vjetra në industri dhe sasia e tepruar e plehrave dhe pesticideve në bujqësi. Burim ndotje ishin ndërmarrjet industriale që përdornin lëndë helmuese, si p.sh. lëndë organike ose inorganike të arsenikut, kromit, mërkurit, si dhe pesticidet dhe stoqet e lëndëve kimike. Gjatë asaj kohe, prej industrisë shkarkoheshin drejtpërdrejt në lumenj rreth 250 x 106 m3/vit mbeturina të lëngëta. Meqë rreth 65% e popullsisë jetonte e shpërndarë nëpër fshatra ndotja urbane mund të konsiderohej e pakët, vetëm në zona shumë të kufizuara.

Nga minierat, nga shkrirja dhe pasurimi i bakrit çdo vit prodhoheshin mbi 106 tonë mbetje të ngurta. Aktiviteti minerar më i madh ishte në pellgun e Matit. Çdo vit nxirrej rreth 0,7 106 t bakër, dhe mbi 0,65 x 106 t sterile (mineral i varfër) hidhej në brigjet e Fanit, Drinit dhe Matit (Shehu & Malja, 1998). Për më tej, rreth 106 m3 ujëra shkarkoheshin çdo vit nga pasurimi minerar dhe metalurgjitë. Në këto ujëra janë gjetur mbi 30 lëndë ndotëse, si p.sh. metale të rëndë (Pb, Zn, Fe, Cu, Cr), shpesh në përqëndrime 7-10 herë më të larta se normat e lejuara. Në sedimentet e deltës së Matit përqëndrimet e metaleve të rënda ishin më të larta se ato të detit Adriatik (tabela 1-4). Lëndët e ngurta pezull (TSS) në lumenj arrinin mesatarisht deri në 1,65 t s-1, që i përket sasisë prej 53,25 106 t/vit, të cilat transportohen në det (Kabo, 1990-91), ku pjesa më e madhe i përket mbeturinave të ngurta industriale.

Pas vitit 1991, shumë prej aktiviteteve industriale u mbyllën dhe përdorimi i kimikateve në bujqësi u pakësua dukshëm. Lëvizja masive e popullsisë drejt qendrave të mëdha të Ultësirës Perëndimore, si në Tiranë, Durrës etj. bëri që ndotja urbane të rritet mjaft. Kjo vihet re menjëherë, nga vështrimi me sy të lirë i saprobisë në afërsi të qyteteve dhe zonave të tjera të banuara. Këtë e mbështesin gjithë rezultatet e këtij studimi të diskutuara më sipër, sidomos vlera e lartë e ushqyeseve (azotit dhe fosforit, tab. 5-15; fig. 5-16 deri 5-20 dhe 5-22), si dhe vlera e lartë e treguesit ushqyes (tab. 5-36; fig. 5-42). Sipas këtyre të dhënave në përgjithësi ujërat e Ultësirës Bregdetare janë eupolitrofë ose politrofë (Lana dhe Ishmi), klasa mjaft të larta që tregon ndotje të rëndë. Në përgjithësi ujëra të tilla kanë vlerë përdorimi mjaft të ulët dhe paraqesin rrezik për shëndetin e njeriut.

Të dhënat e cilësisë së ujërave gjatë viteve 1997-98 janë publikuar në Raportin e Gjendjes Mjedisore (AKM/NEA, 1997-9Cool nga ish Agjencia Kombëtare e Mjedisit (f. 54-61). Vlerësim i cilësisë së ujërave në lumenj është bërë mbështetur në klasifikimin e UNECE, nisur përqëndrimet e fosforit të përgjithshëm, nitrateve, oksigjenit, BOD5, COD dhe amoniumit. Prej tyre arrihet në përfundimin se, ‘mbi 80% e ujërave të lumenjve në Shqipëri kanë përgjithësisht cilësi të lartë’. Veçanërisht, në 90% të lumenjve përmbajtja e COD luahtet brenda 0,2 dhe 3,6 mg O2/l, dhe BOD5 brenda 0,4 dhe 4,0 mg O2/l. Vlerat e oksigjenit ishin poshtë 9 mg/l vetëm në 5% të rasteve. Me përjashtim të Ishmit dhe Semanit, ushqyesit tek të gjithë lumenjtë e tjerë ishin të ulët. Pra nga raportet shtetërore (KMM/CEP, 1995-1996; AKM/NEA, 1997-9Cool arrihet në përfundimin se cilësia e ujërave të lumenjve shqiptarë është përgjithësisht e mirë, me përjashtim të Ishmit dhe Gjanicës.

E parë në këndvështrim territorial reportet shtetërorë kanë plotësisht të drejtë. Edhe nga ky studim mund të deduktohet se një pjesë e mirë (ndoshta mbi 2/3) e territorit shqiptar është në gjendje të mirë. Ne mund të pohojmë se ujërat në pjesën e sipërme të lumenjve janë me cilësi oligomezotrofe, shumë e pranueshme dhe e pa rrezikshme për shëndetin e njeriut. Edhe në ato zona ku dyshohet për ndotje për metalet e rëndë, si në Fan, Mat dhe Shkumbin, fatmirësisht u vërejt se vlerat e tyre janë zvogëluar ndjeshëm. Kjo do të thotë se ndërprerja e aktivitetit minerar dhe përpunues në këta 15 vjetë të tranzicionit ka ndihmuar në vetëpastrimin dhe ndërprerjen e ndotjes. Megjithatë, pjesët e ndotura të lumenjve përkojnë me zonën më të populluar të vendit. Po t’i hedhim një sy hartës në figurën 1-2, të botuar nga INSTAT (2004) vemë re se në zonën bregdetare është përqendruar thuajse popullsia më e madhe e Shqipërisë. Gjithë aktiviteti bujqësor, industrial, turistik etj. është i përqendruar në këtë zonë. Edhe kërkesa për përdorimin e burimeve ujore, si për vaditje, blegtori, industri ushqimore etj. Është, gjithashtu, më e madhe në këtë zonë. Mos të harrojmë se Ultësira Perëndimorë është drejtpërdrejt e lidhur me bregdetin dhe lagunat bregdetare, që janë nga pikat më të forta të natyrës shqiptare, për zhvillimin e turizmit dhe për biodiversitetin e lartë. Për këtë, edhe shqetësimi dhe ndërgjegjësimi për masa parandaluese duhet të dalë në plan të parë.

Këto pohime i thekson edhe raporti i fundit i UNEP-it (2000), se ‘burimet ujore në Shqipëri janë të bollshme por të kërcënuara seriozisht’. Gjithashtu, po qe se merren parasysh kufijtë e BE-së (BMZ, 1995; tab. 2-2), ose ata të vendeve të veçanta, si p.sh. Norvegjisë (Bratli, 2000; tab. 2-3), të Gjermanisë ose Zvicrës etj., cilësia e ujërave përkeqësohet dukshëm tek lumenjtë që përshkojnë Ultësirën Perëndimore Adriatike.

Si përfundim i gjithë këtij studimi dhe i të dhënave të tjera po paraqesim më poshtë disa nga shkaqet që ndërthuren sëbashku në uljen e cilësisë së ujërave në Shqipëri:
Ndotje nga shkarkimet urbane

Në Shqipëri nuk ka ende asnjë impiant përpunimi/pastrimi për shkarkimet e lëngëta urbane. Ujërat e zeza derdhen drejtpërdrejt në lumenj dhe shkojnë drejt detit. Për rrjedhojë, poshtë qyteteve dhe fshatrave vihen re sasi e madhe bakteresh fekale. Në lumin e Tiranës janë gjetur 1,2 x 108/100 ml E. coli cfu (colony forming units/njësi koloni formuese), 1,1 x 107/100 ml në Shkumbin dhe 1,1 x 106/100 ml në Kir (në Bunë). Sipas raportit të METAP, kufiri i sipërm i baktereve duhet të jetë 103/100 ml) (METAP, 1997). Gjithashtu, edhe mbeturinat e ngurta vazhdojnë të hidhen në mënyrë të pakujdesëshme përgjatë brigjeve të lumenjve.

Ndotje nga shkarkimet e ngurta dhe të lëngëta industriale


Këto mund të vijnë nga fabrikat e industrisë së lehtë dhe ushqimore, fabrikat e çimetos, të përpunimit të lëkurëve, të qeramikës, të tekstileve, minierat, metalurgjia, nxjerrje dhe përpunimi i naftës dhe gazit, dhe përpunimi i drurit (UNEP, 2000). Shumë nga këto aktivitete janë të përqëndruara në pellgjet e Ishmit (Tiranë dhe Lanë), Shkumbinit (pjesa e poshtme), Semanit (Osum dhe Gjanicë) dhe Matit (Fan).

Ndotje nga shkarkimet e ngurta, kryesisht nga minierat dhe ndërmarrjet pasuruese

Këto janë ato të bakrit, kromit dhe hekur-nikelit. Vendshkarkimet e tyre gjenden shpesh në brigjet e lumenjve. Sasia e tyre mund të jetë deri në 12,5 x 106 tonë, ku rreth 9 x 106 e të cilave janë sterile të mineralit të bakrit me përmbajtje bakri 0,15 deri në 0,20%. Megjithëse aktiviteti minerar, metalurgjik dhe kimik është pakësuar mbas viteve 90-të, përsëri grumbullimet masive të këtyre shkarkimeve përbëjn rrezik mjedisor dhe për shëndetin e njeriut. Më problem në këtë drejtim ka qenë lumi Mat (veçanërisht degët e tij, Fan i Madh dhe Fan i Vogël) dhe pjesa e poshtme e Shkumbinit.

Ndotja nga industria e naftës

Industria e naftës (nxjerrjes dhe përpunimit) mbetet ende ndër burimet kryesore të ndotjes së ujërave të brendshme dhe bregdetare, më e theksuar kjo për lumenjtë Seman dhe Vjosë. Këta ujëra përmbajnë shumë lëndë të rrezikshme; p.sh. COD luhatet nga 131 deri 157 mg/l, BOD rreth 42 mg/l, benzeni nga 0,36 deri 0,72 mg/l tolueni nga 0,76 deri 1,51 mg/l dhe fenolet midis 2,62 deri 3,64 mg/l. Mërkuri në sedimentet detare është gjetur në nivele midis 0,50 dhe 0,77 mg/kg (Çullaj et al., 2000) .

Dëmtimi i mbulesës bimore dhe erozioni


Shtrirja e tejskajshme e bujqësisë në dhjetëvjeçarët e fundshekullit të kaluar, me shpyllëzime dhe tarracime për toka bujqësore deri edhe në shpatet më të brishta kodrinore, shpesh dhe malore, ishin hapat e para në dëmtimin e mbulesës bimore natyrore. Me kthesën e ekonomisë shqiptare drejt ekonomisë së tregut gjatë dhjetëvjeçarit të fundit, periudhë e ashtuquajtur e ‘tranzicionit’, në gjendjen e brishtë të ekonomisë shqiptare nuk u mund të parandalohesh shfrytëzimi i tepruar i pyjeve, duke thelluar më tej problemin madhor të ditëve të sotme, erozionin.
Si rrjedhojë e dëmtimit të mbulesës bimore aftësia ujëmbajtëse në tokë dhe ujërat nëntokësore pakësohen mjaft (Michael & Meyer, 2001). Nga ana tjetër, ujërat sipërfaqësore pësojnë luhatje të mëdha, që shoqërohet shpesh edhe me dalje nga shtrati dhe me përmbytje, e theksuar kjo në dhjetëvjeçarin e fundit në lumenjtë e Drinit, Shkumbinit dhe Ishmit. Prej erozionit ndryshon edhe përbërja kimike e ujërave, rritet përmbajtja minerale etj., gjë që nxit etrofikimin e ujërave të lumenjve dhe të detit

Ndotja e ajrit

Ndikon tërthorazi në cilësinë e ujërave dhe të vetë shëndetit të njeriut. Burimet kryesore të ndotjes së ajrit në Shqipëri kanë qenë historikisht industria e shkrirjes së kromit, ajo e bakrit, metalurgjia e gizës dhe e çelikut, si dhe termocentralet. Pas vitit 1992, shumë prej këtyre industrive janë mbyllur. Megjithëse nuk ka të dhëna për lëshimet e gazeve, nuk është e vështirë të kuptohet se cilësia e ajrit në disa zona është përmirësuar. Burime kryesore të ndotjes së ajrit sot janë nxjerrja dhe përpunimi i naftës, transporti, ngrohja shtëpiake, prodhimi i çimentos, si dhe djegia e pakontrolluar e mbeturinave urbane.

Transporti rrugor

Transporti rrugor është shkaktar i rëndësishëm i ndotjes së ajrit. Në vitin 1989, në Shqipëri kishte rreth 2’000 makina. Deri në vitin 2004 ky numër u rrit mbi 150’000 vetëm automjete të vogla në mbarë vendin. Makinat, përgjithësisht, janë të vjetra dhe përdorin naftë ose benzinë me plumb. Kjo rritje e shpejtë mund të çojë ndër të tjera në shtimin e NOx, SO2, CO, të pluhurit dhe të hidrokarbureve. Më shqetësuese kjo gjendje është në zona e populluara dendur, sidomos brenda dhe rreth qyteteve të mëdha, si: Tirana, Durrësi, Shkodra, Vlora, Fieri etj.

(vii) Shumë ujë nga lumenjtë përdoret për ujitje, peshkim, ujë i pijshëm i puseve në zonat suburbane ose puset e ndërmarjeve ushqimore. Vlen të kujtojmë që laguna e Patokut, një zonë e rëndësishme me biodiversitet të lartë për florën dhe faunën, sidomos për peshqit dhe zogjtë e ujrave, ndodhet shumë afër deltës së Ishmit. Nga sa është diskutuar, rekomandojmë fort se nevojiten masa të menjëhershme për ripërtëritjen e cilësisë së ujërave të Ishmit dhe degëve të tij, sa më shpejt të jetë e mundur.

Vlerësime përfundimtare

Nga të dhënat e këtij studimi duket qartë së Ultësira Bregdetare Adriatike është mjaft e kërcënuar. Në këtë zonë edhe kërkesa për ujë është e madhe për shkak të popullsisë së dendur dhe aktivitetit të vrullshëm, si në bujqësi, blegtori, turizm, industri etj. Krahas ndikimit në pellgun përkatës ujëmbledhës, ndotja e ujërave paraqet rrezik edhe për bregdetin dhe lagunat bregdetare. Cilësia e ulët e ujërave paraqet rrezik në radhë të parë për vetë shëndetin e njeriut. Gjithashtu, cilësia e ulët shkakton varfërimin e vlerave natyrore dhe turistike të zonës bregdetare, me pasoja edhe në zhvillimin e vendit. Si vend i pasur me vlera natyrore qoftë në brendësi, qoftë në bregdet, Shqipëria nuk mund të vazhdojë përjetësisht të kërkojë vetëm të përfitojë prej tyre, pa u përpjekur për mbrojtjen, ripërtëritjen dhe rritjen e jetëgjatësisë së tyre edhe për brezat e ardhshëm.

Si masë e parë do të ishte kanalizimi, grumbullimi i rregullt i mbeturinave urbane qoftë të lëngëta qoftë të ngurta, fillimi i përpunimit, qoftë edhe pjesërisht, të shkarkimeve, sidomos në zona të tilla të banuara, si Tirana, Durrësi, Elbasani dhe Fieri. Tirana, Kryeqyteti i vendit, i cili po pëson transformime rrënjësore në vitet e fundit, nuk mund të vazhdojë me dy kolektorë kryesorë ujërash të zeza që e përshkojnë atë mespërmes, Lana dhe Tirana, që vetëm me ironi mund të quhen lumenj. Të dhëna si ato të Lanës dhe Ishmit, dhe pamje si ato që shihen sot në brigjet e tyre është vështirë t’i gjesh gjetkë në Evropë, edhe në skajet më të humbura të saj. Padyshim, kjo gjendje është pasqyrim i një niveli të ulët përgjegjësie në gjithë nivelet e shoqërisë shqiptare, që nga individi i thjeshtë e deri tek organizmat qeveritare dhe joqeveritare të krijuara prej tij.

Vlerat e larta të lëndëve pezull gati në gjithë lumenjtë tregojnë për dëmtime serioze të mbulesës bimore në gjithë zonat kodrinore dhe malore. Kjo kërkon masa të menjhershme në ripërtritjen e pyjeve dhe shkurretave mesdhetare. Programet e pyllëzimit duhet të jenë me përparësi në rrugën e zhvillimit; prerja e pyjeve, kullotja e tepruar, sidomos prej dhive, dhe djegiet duhet të shqetësojnë jo vetëm institucionet përgjegjëse, por të gjithë shoqërinë shqiptare. Përpjekjet për të fituar mbi erozionin e madh të tokës janë e vetmja mundësi për ripërtëritjen e peisazheve natyrore dhe fuqisë tërheqëse dhe shlodhëse të tyre.

Duke patur parasysh rëndësinë e ujërave për zhvillimin e vendit, si dhe rreziqet që i kërcënojnë, mbetet gjithnjë domosdoshmëri vlerësimi i gjendjes natyrore dhe biodiversitetit të habitateve ujore, vlerësimi i shqetësimeve, i burimit dhe shkallës së ndotjes. Shumë probleme të ndotjes nuk vihen re menjëherë, por vetëm kur ato bëhen të dukshme dhe të matshme; por edhe më shumë kohë kalon deri sa të merren masat e duhura për parandalimin ose zhdukjen e dëmtimeve.

E quajmë me shumë përparësi krijimin e një rrjeti efikas monitorimi për ujërat sipërfaqsorë në Shqipëri, duke përfshirë dhe biomonitorimin. Për më tepër, fushat e ekspertëve duhet të zgjerohen duke përfshirë, mikrobiologë dhe kimistë organikë. Ky zhvillim do të forcojë grupet monitoruese në institucionet shqiptare. Ministria e Mjedisit dhe institucionet e tjera përgjegjës do të kenë më shumë informacion për gjendjen mjedisore; kjo do të rrisë përgjegjësinë për t’i ruajtur dhe mirë administruar ato; monitorimi efikas ndihmon edhe në rritjen dhe ndërgjegjësimin publik, i cili mbetet ende embrional, me qëllim përmirësimin e cilësisë së ujit, trajtimit të mbetjeve dhe përgjegjësinë për përdorimin e ujërave.

Lumenjtë shqiptarë janë ushqyesit kryesorë të Adriatikut Lindor. Pas prurjeve të lumit Po në Italinë e Veriut, Shqipëria mund të konsiderohet si furnizuesja kryesore me ujë e gjithë Detit Adriatik. Ligatinat bregdetare shqiptare janë mjaft të rëndësishme për strehimin, riprodhimin e shumë gjallesave ujore (si peshq, moluskë, shpend ujorë etj.), jo vetëm për Shqipërinë, por për gjithë hapësirën adriatike. Për këtë arsye, ruajtja e cilësisë së ujërave dhe menaxhimi i qëndrueshëm i pellgjeve ujëmbledhës do të përmbushë edhe përgjegjësitë e Shqipërisë në nivel rajonal dhe ndërkombëtar.

Strategjia kombëtare dhe plani i veprimit për mbrojtjen e natyrës dhe biodiversitetit (AKM/NEA, 1999) është aprovuar qysh në vitin 2000. Prej vitit 1991, Shqipëria është palë e më shumë se 13 konventave ndërkombëtare dhe marrëveshjeve mjedisore. Këto akte të rëndësishme janë shpresëdhënëse për masa efikase në të ardhmen. Duke marrë masat e duhura në pellgjet ujëmbledhës më të rëndësishëm dhe më të ndjeshëm, padyshim mund të ripërtërihet cilësia e ujërave edhe bukurina e humbur e peisazheve lumore. Kjo jo vetëm se do të rrisë sigurinë e shëndetit të njeriut dhe botës së gjallë, por do të rrisë edhe përfitimet e shoqërisë shqiptare në rrugën e zhvillimit dhe të qytetërimit.